Ahmet Gedik Paşa (İmaret) Külliyesi

Kasım Paşa Külliyesi

Umur Bey Külliyesi

Yeni Cami Külliyesi

Külliyeler vakıf düşüncesinin toplum hizmetine kazandırdığı çok yönlü hizmet yapılarıdır. İstanbul’un fethinden sonra başlatılan Anadolu’yu imar faaliyetleri içinde külliye yapılarının çok önemli bir yeri vardır.
Osmanlı devletinde, şahısların vakıf adı altındaki girişimleriyle başlayan imar faaliyetleri, düzenli yerleşim merkezlerini beraberinde getirmiş, küçük yerleşim yerleri zamanla şehir haline geldiği gibi, mevcut şehirler de yepyeni bir kimliğe kavuşmuştur. Osmanlı şehir anlayışının merkezinde ise külliyeler bulunmaktaydı. İmaret adı da verilen bu yapı kompleksleri, şehirlerin imarına şahsi teşebbüsün vakıf sistemi yoluyla etkisinin en güzel örnekleridir. Zira şehirler veya şehir bünyesinde oluşan yeni büyük semtler genellikle külliye merkezli olarak ve intizamlı bir şekilde gelişmiştir. İstanbul gibi büyük şehirlerde çok daha geniş ve kapsamlı olarak inşa edilmiş olan külliyelerin Anadolu şehirlerinde küçük modellerini görebiliriz. Bu tamamen toplumsal ihtiyaç ve ticari potansiyelle alakalı bir durumdur. Nitekim Afyonkarahisar’da külliye vasfını taşıyan yapılar, bulundukları yerin nüfusu, sosyal ve ticari özelliklerine ve potansiyeline göre şekillenmiştir.

Külliyeler iktisadi yönden de değer taşıyan yerlerdir. Külliyelerin bir kısmını doğrudan iktisadi yönü olan han ve dükkanlar oluşturduğu gibi, bu komplekslerle birlikte çevresine çekilen ticari potansiyel de ekonomik canlılık yaratan bir etkendir. Diğer taraftan külliye vakıflarından ücretli olup buralarda istihdam edilmiş pek çok görevli de iktisadi canlılığı arttıran diğer bir unsurdur.

Vakıf sisteminin en kapsamlı unsurlarından birisi olan külliyeler, cami merkezli olmak üzere çevresinde çeşitli sosyal içeriği bulunan binalardan meydana gelmiş yapılar bütünüdür. Külliyelerin bünyesinde genel olarak merkezdeki camiden ayrı olarak, mektep ve medrese gibi eğitim öğretim kurumları; daha çok şifahane, bimarhane gibi isimlerle anılan sağlık kuruluşları, su ihtiyacını karşılayan çeşme ve sebil, yoksulların barındığı tâbhâne, hamam, muhtaçlara bedava yemek dağıtılan aşhâne, imaret ile bu yapılar topluluğuna gelir temin eden arasta ve han ile ezan vakitleri ve kıblenin yönünü belirleyen muvakkithâneler bulunmaktaydı. Bir külliyede bahsi geçen unsurların hepsi birden bulunmayabilirdi. Afyonkarahisar’da tespit ettiğimiz dört külliyeden bir tanesi tamamen yok olmuş, üç tanesi ise zamana direnip ayakta kalabilen bir kısım unsurlarıyla günümüze ulaşabilmiştir.